Cyber Bullying*

Παγκόσμια μέρα κατά του ενδοσχολικού εκφοβισμού και της ενδοσχολικής βίας σήμερα. Ο εκφοβισμός και η βία στο σχολείο μεταξύ των μαθητών έχουν αρχίσει να γίνονται αντικείμενο προσοχής, συζήτησης και μελέτης και στην Ελλάδα. Ο όρος «εκφοβισμός και βία στο σχολείο» (school bullying), όπως και ο όρος «θυματοποίηση» (victimization) χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν μια κατάσταση κατά την οποία ασκείται εσκεμμένη, απρόκλητη, συστηματική και επαναλαμβανόμενη βία και επιθετική συμπεριφορά με σκοπό την επιβολή, την καταδυνάστευση και την πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου σε μαθητές από συμμαθητές τους, εντός και εκτός σχολείου.

Στην Ελλάδα τα ερευνητικά δεδομένα, σύμφωνα με σχετικό εγχειρίδιο της ΕΨΥΠΕ, δείχνουν ότι το 10-15% των μαθητών πέφτουν θύματα μορφών εκφοβισμού και βίας στο σχολείο, ενώ έχει παρατηρηθεί ότι τα αγόρια εμπλέκονται πιο συχνά σε περιστατικά βίας σε σχέση με τα κορίτσια, σε αναλογία 3 προς 1. Τα περιστατικά εκφοβισμού εκδηλώνονται με μεγαλύτερη συχνότητα στο δημοτικό με κορύφωση στα δύο πρώτες τάξεις του γυμνασίου. Αργότερα, η συχνότητα των περιστατικών μειώνεται αισθητά, αλλά τα περιστατικά που εμμένουν ή όσα νέα προκύπτουν, είναι συνήθως σφοδρότερης σοβαρότητας κατά την εφηβική ηλικία των εμπλεκόμενων παιδιών.

Οι συνήθεις εκδηλώσεις του εκφοβισμού, περιλαμβάνουν χειρονομίες, σπρωξιές και γενικότερα σωματική βία, φραστικές επιθέσεις, προσβολές, απειλές και ότι συγκαταλέγεται στη  λεκτική βία, κλοπές και καταστροφές προσωπικών αντικειμένων, εκβιασμούς, σεξουαλική παρενόχληση ή/και κακοποίηση, αποκλεισμό και απομόνωση από παρέες, ομαδικά παιχνίδια και κοινωνικές δραστηριότητες. 

Cyber Bullying

Μία μορφή του σχολικού εκφοβισμού που εμφανίζει μεγάλη εξάπλωση είναι και ο «διαδικτυακός» ή «ηλεκτρονικός εκφοβισμός» (cyber bullying). Ο όρος περιγράφει πράξεις πίεσης, ταπείνωσης, παρενόχλησης, δυσφήμισης, έμμεσες επιθετικές ενέργειες με χρήση μέσων όπως ο υπολογιστής που συνδέεται με το διαδίκτυο και το κινητό τηλέφωνο.

Για τον  ηλεκτρονικό εκφοβισμό μπορεί να χρησιμοποιηθούν το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο (mail), τα μηνύματα κειμένου ή εικόνας (SMS / MMS), τα chat rooms, τα ιστολόγια και οι ιστοσελίδες και φυσικά οι σελίδες κοινωνικής δικτύωσης( Facebook, ΜySpace, twitter, κά.)

Ο ηλεκτρονικός εκφοβισμός μοιάζει πολύ με τον απλό εκφοβισμό αφού και εδώ, υπάρχει θύτης, θύμα και παρατηρητές. Έχει όμως και μερικές διαφορές όπως:

·        Μπορεί να φτάσει σε πολύ λίγο χρόνο σε πολλούς παραλήπτες

·        Τα ηλεκτρονικά μηνύματα είναι σχεδόν αδύνατο να ελεγχθούν

·        Ο θύτης νιώθει ότι μπορεί να παραμείνει ανώνυμος

·        Το θύμα πλήττεται στο σπίτι και στον προσωπικό του χώρο ή κάθε φορά που συνδέεται με το ηλεκτρονικό μέσο που χρησιμοποιεί ο θύτης

Συχνά, ο εκφοβισμός αρχίζει σαν αστείο ή σαν παιχνίδι κατά τη διάρκεια τη διερεύνησης των δυνατοτήτων μιας νέας συσκευής, αλλά μπορεί να εξαπλωθεί ταχύτατα και ευρύτατα και μπορεί να γίνει μια πολύ ενοχλητική κατάσταση ειδικά για τα παιδιά και τους νέους.

Η τυπολογία του ηλεκτρονικού εκφοβισμού

Παρατίθενται οι βασικές εκφάνσεις του ηλεκτρονικού εκφοβισμού, όπως καταγράφονται από την εκπαιδευτικό κυρία Νίκα στο βιβλίο «Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό (εκδόσεις ΕΨΥΠΕ).

Flaming: βίαια και προσβλητικά μηνύματα σε πραγματικό χρόνο με στόχο να προκαλέσουν την απάντηση σε ένα forum ή blog

Παρενόχληση: μιλώ άσχημα για κάποιον, μέσα από μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, μηνυμάτων κ.ά., με σκοπό να βλάψω την υπόληψή του

Αντικατάσταση προσώπου (impersonation): στέλνω μηνύματα ή δημοσιεύω κείμενα υποκρινόμενος κάποιον άλλο ή δημιουργώ ψεύτικα διαδικτυακά προφίλ και στέλνω απειλητικά μηνύματα. Τα ψεύτικα προφίλ τα συναντάμε και σε περιπτώσεις παιδεραστών, οι οποίοι με αυτόν τον τρόπο «ψαρεύουν» ανυποψίαστους ανήλικους

Έκθεση προσωπικών δεδομένων: δημοσιεύω προσωπικές πληροφορίες ή φωτογραφίες για κάποιο πρόσωπο χωρίς να έχω την άδειά του

Παραπλάνηση (trickery): κερδίζω την εμπιστοσύνη κάποιου και μετά δημοσιεύω εμπιστευτικές πληροφορίες

Ηλεκτρονική καταδίωξη (cyber stalking): επαναλαμβανόμενες και απειλητικές παρενοχλήσεις με σκοπό την πρόκληση φόβου

Το σχολείο και η οικογένεια, παρέχουν στα παιδιά τη δυνατότητα εκπαίδευσης στις νέες τεχνολογίες. Παράλληλα όμως, θα πρέπει να εκπαιδεύουν αυτά τα παιδιά στην κριτική αντιμετώπιση της υπερπληροφόρησης και στην εποικοδομητική χρήση και διαχείριση των νέων τεχνολογιών. Σε κάθε περίπτωση, ο εκφοβισμός και η βία στο σχολείο αποτελούν πράξεις επιθετικότητας, που είναι ένα οικουμενικό χαρακτηριστικό. Η υγιής έκφραση της επιθετικότητας και η δημιουργική της αξιοποίηση καθώς και ο σεβασμός της διαφορετικότητας οφείλουν να αποτελούν κομμάτια των όποιων προληπτικών δράσεων και παρεμβάσεων. 

Βιβλιογραφία: Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό, ΕΨΥΠΕ

*Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Ηπειρωτικός Αγών" στις 6/3/2015

Σχολικός εκφοβισμός

 

Τα τελευταία χρόνια, ολοένα και μεγαλύτερο κομμάτι της ερευνητικής δραστηριότητας αφορά στο φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού. Μελετήθηκε για πρώτη φορά το 1978 στη Νορβηγία και 9 χρόνια μετά, το 1987, σε πολλά επιστημονικά περιοδικά εμφανίζεται ο σχετικός όρος “bullying”.

Ο σχολικός αναφέρεται στη βία μεταξύ παιδιών και είναι η επιθετική εκείνη συμπεριφορά που είναι εσκεμμένη, απρόκλητη και επαναλαμβανόμενη, αποτελεί κατάχρηση εξουσίας και εμπεριέχει ανισότητα στη δύναμη, αντικειμενική (π.χ. σωματική) ή αντιληπτή (π.χ. προσωπικότητας). Εν ολίγοις, κατευθύνεται προς εκείνα τα παιδιά που εκλαμβάνονται από το παιδί που ασκεί βία (ένα ή περισσότερα) ως αδύναμα, είτε σωματικά είτε ψυχολογικά. Οι μορφές της βίας που εκδηλώνεται με τον εκφοβισμό, αφορούν σε άμεση σωματική βία (χτυπήματα, κλεψιές, καταστροφή πραγμάτων που ανήκουν στο εκφοβιζόμενο παιδί), σε άμεση λεκτική βία (βρισιές, προσβολές), σε έμμεση, κοινωνική βία (εκβιασμοί, απειλές, κοινωνική απομόνωση και αποκλεισμός), σε ηλεκτρονική βία (μέσω κινητού τηλεφώνου ή διαδικτύου, απειλές, προσβολές, δυσφήμιση, κοινωνική απομόνωση, δημοσιοποίηση πληροφοριών και εικόνων χωρίς άδεια, ψεύτικη ταυτότητα για εκμαίευση πληροφοριών και γελοιοποίηση).

Ορισμένοι ερευνητές, έχουν κατά καιρούς υπογραμμίσει τη διαφορά του εκφοβισμού με το «πείραγμα» στα πλαίσια του παιχνιδιού. Το «πείραγμα» αυτό συνήθως συμβαίνει μεταξύ φίλων και δεν περιλαμβάνει την πρόκληση σωματικού πόνου των άλλων. Αντίθετα ο εκφοβισμός αφορά άτομα που δεν έχουν φιλικές σχέσεις.

Στο φαινόμενο εμπλέκονται πολλές ομάδες ανθρώπων ή άτομα: το παιδί που δέχεται βία, το παιδί ή ομάδα παιδιών που ασκεί βία, τα παιδιά θεατές, οι εκπαιδευτικοί & οι γονείς. Οι επιπτώσεις για τα εμπλεκόμενα παιδιά είναι πολλές και σε ορισμένες περιπτώσεις ενδέχεται να ταλαιπωρούν το άτομο κατά τη διάρκεια της ενήλικης ζωής. Ενδεικτικά, τα παιδιά που δέχονται βία είναι πιο πιθανόν να παρουσιάσουν σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκέφαλους, ημικρανίες, δερματικά και γαστρεντερικά προβλήματα, να εμφανίσουν αυξημένο αίσθημα θλίψης και μοναξιάς, αλλαγές στον ύπνο και στις διατροφικές συνήθειες, απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες και ειδικότερα για τη σχολική ζωή και τις μαθησιακές διαδικασίες και γενικότερα φτωχότερη σωματική και ψυχική υγεία. Επίσης, έχουν περισσότερες πιθανότητες να αντιδράσουν με εξαιρετικά βίαιο τρόπο. Σε 12 από τα 15 περιστατικά στη δεκαετία του 1990, όπου μαθητές έριξαν πυρά στο σχολείο τους, οι σκοπευτές ήταν θύματα σχολικού εκφοβισμού. Αντίστοιχα, τα παιδιά που εκφοβίζουν, έχουν αυξημένες πιθανότητες να στραφούν στην κατάχρηση ή και εξάρτηση από αλκοόλ και άλλες ναρκωτικές ουσίες, να εγκαταλείψουν πρόωρα το σχολείο και να αναπτύξουν παραβατική συμπεριφορά στη νεαρή και ενήλικη ζωή. 

 

 

Το φαινόμενο του εκφοβισμού είναι σύνθετο και πολυπαραγοντικό. Προκύπτει όταν συνδυάζονται μεταβλητές που σχετίζονται με τις οικογένειες των εμπλεκόμενων παιδιών (π.χ. αυταρχικοί ή αδιάφοροι γονείς, ενδοοικογενειακή βία, ανεπιτυχής συναισθηματική διαχείριση και έκφραση) με μεταβλητές που αφορούν στο σχολικό και κοινοτικό περιβάλλον (π.χ. ανταγωνιστικότητα και απουσία συνεργατικού πνεύματος, αδιαφορία, κοινωνικές ανισότητες, κοινωνικές νόρμες που ανέχονται ή ενθαρρύνουν τη βία και πολλά άλλα).

Η έγκαιρη αντιμετώπιση του φαινομένου μπορεί να αποτελέσει τροχοπέδη στην εγκατάστασή του μέσα στη σχολική κοινότητα. Για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο, χρειάζεται επαγρύπνηση των ενηλίκων και ευαισθητοποίηση των παιδιών, τα οποία συχνά επιλέγουν την αποσιώπηση του εκφοβισμού. Ένα σημαντικό και πολύ συχνό εύρημα στις έρευνες για τον εκφοβισμό, είναι ότι οι εκπαιδευτικοί αναφέρουν μικρότερα ποσοστά στην έκταση του φαινομένου από τους μαθητές. Επίσης, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των εκπαιδευτικών αναφέρει ότι συστηματικά παρεμβαίνει για να σταματήσει τη βία, οι μαθητές αναφέρουν ότι οι εκπαιδευτικοί σπάνια παρεμβαίνουν.

Το σχετικό επιστημονικό υλικό με εμπεριστατωμένες αναλύσεις και προτεινόμενες παρεμβάσεις είναι πλέον άφθονο, δύσκολα μπορούμε να επικαλεστούμε άγνοια. Η πρόκληση είναι το πώς εμείς, οι ενήλικες που υφιστάμεθα και συντηρούμε, με εμφανείς ή λιγότερο ορατούς τρόπους, τους φαύλους κύκλους της βίας της καθημερινής ζωής, θα βρούμε το σθένος να αποτελέσουμε παράδειγμα για όσους «εκπαιδεύουμε». Προς μίμηση.